RSS

Hành vi của con người

12 Jul

Xét trên quan điểm Kinh tế thì hành vi của chúng ta là kết quả của suy nghĩ tính toán giữa Tổng lợi ích và Tổng chi phí. Cho dù vô ý hay cố ý, cho dù hành động khẩn cấp hay là có thời gian quyết định lâu dài ta đều có sự phân tích này trong đầu.

Mỗi ngày, mỗi người phải ra tối thiểu 10.000 quyết định. Đó có thể đơn giản như là mặc áo mầu nào, đi với quần nào và với giầy nào. Phức tạp hơn tí là quyết định nên bước chân trái hay chân phải ra khỏi cửa, quyết định đi tới công ty hay đi khách hàng luôn và đi bằng đường nào. Trong quá trình đi từ nhà tới cơ quan thì ta đưa ra rất nhiều các quyết định, nên tránh cái ô tô kia bằng cách nào, có nên nhìn theo …em xinh tươi ở đầu kia không, …..Quyết định phức tạp hơn nữa là nên làm việc nào trước việc nào sau, nên làm việc đó như thế nào cho hiệu quả,….

Hành vi của chúng ta là xuất phát từ suy nghĩ, mà suy nghĩ chính là sự cân nhắc giữa lợi và hại. Chi phí và lợi ích luôn được chia làm hai loại, hữu hình và vô hình. hữu hình thì dễ đo đếm như tiền, hàng..vô hình thì là những cảm xúc như vui buồn, tức giận, lo lắng….

Ta quyết định làm việc A khi việc đó tổng lợi ích lớn hơn tổng chi phí và ta không làm khi ngược lại. Mỗi người phân tích Tổng lợi ích và Tổng chi phí khác nhau thông qua năng lực và tầm nhìn. Năng lực là những kiến thức, kỹ năng và những trải nghiệm trước đó. Đối với một việc mới khi ta đã ra quyết định mà ta cảm thấy tốt thì nó trở thành kinh nghiệm để sau này khi gặp tình huống tương tự ta ra ngay quyết định mà không cần tính toán.

Tầm nhìn thì khá rõ ràng, một quyết định có thể là lợi ích bây giờ nhưng lại có thể là chi phí của tương lai. Hút thuốc lá tạo ra sự tập trung tỉnh táo trong hiện tại nhưng lại mang lại bệnh tật là chi phí của tương lai. Đánh điện tử mang lại lợi ích về mặt tâm lý ở hiện tại nhưng là chi phí được phản ánh bởi thu nhập ở tương lai. Vì vậy khi ta tính toán lợi ích và chi phí phải bứt ra khỏi hoàn cảnh hiện tại hoặc phải đứng ở vị trí như người ngoài, rất khách quan để đánh giá.

Ngược lại một hành động có vẻ là chi phí của hiện tại nhưng lại mang lại lợi ích ở tương lai. Ví dụ như tập trung vào rèn luyện năng lực nghề nghiệp ta phải trả giá bởi chi phí học thêm, mua sách, thời gian …nhưng mang lại lợi ích ở tương lai phản ánh qua thu nhập. Do vậy cũng như mua hàng đôi khi chúng ta quyết định từ chối mua hay quyết định mua hàng khi lợi ích hay chi phí không rõ ràng hay chi phí và lợi ích đó còn lâu ta mới được hay phải trả.

Lợi ích đối với người này có thể là chi phí đối với người khác và ngược lại. Ví dụ như đọc sách với người này có thể là như một thú vui nhưng với người khác có thể như là một cực hình. Như vậy lợi ích và chi phí cũng mang tính tương đối.

Trong kinh tế học còn có khái niệm chi phí ngoại biên và lợi ích ngoại biên. Ví dụ quanh nhà ta có nhiều người nghiện, rõ ràng người đó đang tạo ra chi phí trong tương lai nhưng việc đó lại gián tiếp ảnh hưởng tới giá trị hàng hóa căn nhà ta đang ở, sự lo lắng của chúng ta đối với con cái…Một căn nhà xây lên có thể làm giảm giá căn nhà bên cạnh do mất tầm view, một con đường mới mở được xây bằng thuế của người dân (toàn bộ 70 tr người Việt Nam chung tay vào trả) có thể làm tăng giá trị căn nhà mặt phố khiến cho một nhóm cá nhân được hưởng.

Vì vậy mỗi hành động của chúng ta tưởng như là chỉ có chúng ta chịu phí hay hưởng lợi thì luôn gián tiếp mang lại chi phí hay lợi ích cho một người khác. Người đi bộ có thể trách người đi ô tô là đã tạo ra ô nhiễm khiến họ không hưởng được lợi ích gì mà còn phải chịu chi phí do ô nhiễm. Một nhà máy thải chất thải và có lợi nhuận nhưng người dân xung quanh bị bệnh tật. Một du thuyền bị đắm ở sông Vônga có thể khiến cho du thuyền hồ tây bị mất khách. Trung quốc bỏ nhiều tiền cho chi phí quốc phòng có thể khiến cho Mỹ cũng phải bỏ ra nhiều hơn…. Đa phần trong chúng ta ít quan tâm tới chi phí ngoại biên, nếu có chỉ là lợi ích ngoại biên do lợi ích cá nhân hoặc do năng lực không nhìn ra.

Một yếu tố khác ảnh hướng tới việc tính tóan lợi ích và chi phí đó là nghiện. Rõ ràng là việc hút thuốc có thể mang lại rất nhiều bệnh tật nhưng người ta vẫn hút thuốc. Thuốc phiện còn nguy hiểm hơn, rõ ràng là có thể phải trả giá bởi mạng sống, chi phí rất rõ ràng, nhưng người ta vấn chích. Game cũng vậy, người nghiện Game nhìn rõ chi phí tương lai nhưng vẫn đánh do nghiện.

Rủi ro cũng là yếu tố thuộc chi phí. Một tên cướp ngày khi quyết định cướp một túi xách của một ai đó là đã tính toán rất kỹ lưỡng. Lợi ích đó là trong cái ví có thể có rất nhiều tiền, rủi ro có thể là bị bắt. Anh ta sẽ đánh giá khả năng xảy ra rủi ro bị bắt, tìm cách tránh rủi ro, khả năng xấu nhất, cân nhắc khả năng có bao nhiêu tiền trong ví. Sau khi cân nhắc anh ta sẽ quyết định cướp hay bỏ qua. Như vậy năng lực ra quyết định của một tên cướp cũng ảnh hưỡng giữa tỷ lệ tự do và tỷ lệ ngồi tù của anh ta.

Khi phân tích hành vi mua sắm khách hàng, kinh tế học còn chỉ ra rằng ngoài những quyết định lý trí thì con người còn có những quyết định phi lý trí. Ví dụ nếu như một người đối xử với ta vẫn rất khắc nghiệt bỗng tỏ ra một cử chỉ hào hiệp với ta ta sẽ dễ dàng cảm kích, ngược lại một người vẫn đối xử tốt với ta thể hiện một cử chỉ tương tự như người kia thì ta cũng không xúc động. Nếu một người bán hàng khó tính bỗng niềm nở ta sẽ dễ hài lòng hơn là một người vốn niềm nở thể hiện một hành động tương tự.

Trong những quyết định của ta hàng ngày những quyết định phi lý trí vốn xảy ra rất nhiều, ta sẽ dễ dàng thuyết phục một người về một vấn đề nào đó nếu họ có niềm tin với ta, ngược lại ta sẽ phải thuyết phục rất nhiều. Vì vậy, trong các mối quan hệ hàng ngày việc xây dựng niềm tin của mọi người là rất quan trọng.

Xã hội chúng ta ngày càng phức tạp (không phải ngày càng khó sống). Thời nay rõ ràng sướng hơn thời xưa, thời của ta sướng hơn thời của bố mẹ ta. Bảo là làm vất vả hơn bố mẹ ta, mọi thứ đắt đỏ hơn thời bố mẹ ta là không đúng. Nguyên nhân là nhu cầu của chúng ta ngày nay quá nhiều, iphone, ipad, ô tô, xe máy, nhà lầu,….trong khi khả năng kiếm tiền của chúng ta mặc dù hơn bố mẹ ta nhưng cũng khó đáp ứng nổi.

Trong một xã hội ngày càng phức tạp như vậy đòi hỏi mỗi người phải có những hành vi mà tổng lợi ích có tính tới dài hạn phải lớn hơn rất nhiều tổng chi phí xét về dài hạn. Nếu chúng ta cứ đo củ dưa hành, đếm củ khoai tây mà không chịu nhìn xa thì ta chỉ được lợi ích trong ngắn hạn mà phải trả giá bằng chí phí trong tương lai. Chúng ta phải hoạt động như một doanh nghiệp trong đó nhiều khi chu kỳ lưu chuyển tiền mặt có thể tới vài tháng, có nghĩa là một quãng thời gian dài chỉ có chi phí mà không có lợi nhuận.

————————–
Nhân nói tới các quyết định phi lý trí của con người; rất nhiều các quyết định của chúng ta rất phi lý trí. Các quyết định phi lý trí thường được điều khiển bởi cảm xúc, rất ít các quyết định xuất phát từ cảm xúc là đúng đắn. Để tránh những quyết định phi lý trí ta cần luôn thường trực trong đầu câu hỏi “Ta làm điều đó để được gì?”, “Tại sao ta quyết định làm điều đó?, “Quyết định hiện tại có ảnh hưởng tới mục tiêu dài hạn của ta không?”, “Ta nên làm điều đó như thế nào là tốt nhất?”…..Thế nên người ta mới bảo là cần phải có trái tim nóng và cái đầu lạnh.

 
 

Thẻ:

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s