RSS

Tư duy phê phán

12 May

Tư duy phê phán (critical thinking) là một kĩ năng trong đó người suy nghĩ chủ động hướng tới những vấn đề và tình huống phức tạp dựa trên những suy nghĩ, quan điểm và niềm tin của mình. Người này hoàn toàn có thể khiến chính những suy nghĩ, quan điểm và niềm tin của mình trở nên hợp lí và chính xác hơn bằng cách tự khám phá, đặt ra hàng loạt câu hỏi và tìm ra câu trả lời hay giải pháp cho chính những câu hỏi đó.

Nhìn chung, tư duy phê phán đòi hỏi cả kĩ năng lập luận lẫn kĩ năng giải quyết vấn đề (reasoning and problem solving). Trên thực tế 2 kĩ năng này bổ sung và cũng có thể thay thế cho nhau. Đi vào tìm hiểu một cách cụ thể, chúng ta sẽ thấy kĩ năng tư duy phê phán bao gồm những kĩ năng, chính xác hơn là nhưng khả năng sau đây:

– Quan sát

– Luôn luôn tò mò đặt câu hỏi và tìm những nguồn trả lời cần thiết cho mình

– Luôn kiểm tra và tự thử thách những điều mình vốn tin, những quan điểm, suy nghĩ, những giả sử mình hay người khác đặt ra xem chúng có đúng sự thật không?

– Nhận thức được và nêu ra được vấn đề

– Đánh giá độ vững chắc của tư duy và lập luận

– Đưa ra những quyết định sáng suốt và tìm ra được những giải pháp, những lời giải vững chắc

– Hiểu về tư duy logic và logic nói chung

Có thể bạn đã hoàn toàn tự tin về khả năng của mình ở một trong những phần này, hoặc cũng có thể bạn cảm thấy cần học tất cả các kỹ năng này từ đầu. Dù thế nào đi chăng nữa thì 20 kĩ năng luyện tập tư duy phê phán dưới đây cũng sẽ có ích cho bạn. Chỉ cần làm theo những bước rất đơn giản sau đây, bạn hoàn toàn có thể tự tin với khả năng tư duy phê phán (critical thinking) của mình.

1. Nhận thức vấn đề (Recognizing a problem)

Khi nhận ra rằng mình đang đối mặt với một vấn đề nào đó, bạn cũng cần đồng thời nhận ra sự cần thiết của việc phải hành động đúng theo những gì mình phảo làm. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng hành động đó của bạn phụ thuộc vào loại vấn đề mà bạn đang gặp phải. Liệu vấn đề đó có quá nghiêm trọng hay không? Nếu như gặp phải nhiều hơn một vấn đề cùng một lúc thì vấn đề nào cần được đặt lên giải quyết trước, vấn đề nào giải quyết sau? Sử dụng những kĩ năng tư duy phê phán của mình để chỉ ra mọi vấn đề đang gặp phải (pinpoint any problem or problems) trước khi đề cập đến giải pháp (anticipate a solution).

Luyện tập như thế nào?

· Thử lên danh sách những việc cần làm, sắp xếp chung theo thứ tự việc nào cần đầu tư nhiều thời gian nhất, hoặc việc nào cần hoàn thiện trước, hay việc nào quan trọng nhất. Bạn cũng có thể sắp xếp theo cả 3 cách khi muốn luyện tập.

· Khi xem/ đọc bản tin: sau khi nghe 1 bản tin, bạn thử liệt kê ra 3 vấn đề có thể gây nên hậu quả để kiểm tra khả năng nhận thức vấn đề của bạn.

2. Nêu ra vấn đề (Defining a problem)

Cách giải quyết vấn đề một cách hiệu quả trước hết yêu cầu việc nêu ra được vấn đề thực sự đang cần được giải quyết và tránh nhầm lẫn với vấn đề giả tưởng. Đừng để bản thân mình và lời giải cho bài toán khó bị cản trở bởi các nhân tố sau đây:

· mức độ của vấn đề

· giả sử của bản thân bạn

· thiếu thốn thông tin

Hãy tập trung suy nghĩ kĩ về tình huống hiện tại và đừng bị ảnh hưởng để rồi giải quyết ẩu vấn đề rồi lại gây ra những hậu quả hoặc hiện tượng do chính vấn đề của bạn thay vì bản thân vấn đề đó.

Luyện tập như thế nào?

Từ bây giờ, bất cứ khi nào bạn phải bắt đầu thực hiện một quá trình nào đó, đơn giản như nấu một món ăn nào đó theo công thức, hoặc học cách sử dụng một thiết bị điện tử gia dụng nào đó trên bản hướng dẫn kèm theo sản phẩm, hãy dành ra ít nhất 10 phút để đọc kĩ và xem trước tất cả các hướng dẫn trước khi bắt tay vào làm. Cách giải quyết hiệu quả một vấn đề chỉ đến khi trước hết bạn biết đích xác mình đang phải đối mặt với những cái gì.

3. Tập trung quan sát (Focused observation)

Khi tăng cường nhận thức của mình, bạn sẽ quan sát được nhiều hơn và cũng từ đó nhận thức cao hơn được về những vấn đề mà mình quan sát bằng cách sử dụng các giác quan của mình, lắng nghe những người xung quanh nói và tìm kiếm nhiều chi tiết hơn. Thêm vào đó, khi bạn đang trong quá trình thu thập thông tin, hãy tập trung, đặt mình vào văn cảnh và suy nghĩ xuyên suốt. Chỉ cần chú ý một chút, bạn sẽ không bỏ sót một chi tiết nào và sẽ dần dần trở thành một người đưa ra những quyết định sáng suốt hơn cũng như những giải pháp khả thi hơn.

Luyện tập như thế nào?

· Tìm một địa điểm nhiều người qua lại và tụ tập, ví dụ như một quán café hay một cửa hiệu ăn ngoài. Tập quan sát những người xung quanh, sử dụng những giác quan của mình với mục tiêu tăng cường nhận thức cho bản thân. Hãy xem liệu 2 người nói chuyện đằng kia có sắp cãi nhau không? Xem người đi bộ dưới phố kia có đang mải đi quá mà có nguy cơ đâm vào một con vật ngay gần đó không? Rất đơn giản như vậy thôi. Nhưng hãy làm một cách tế nhị và kín đáo để tránh bị hiểu lầm bạn nhé!

· Vào một lần nào đó khi đi xe, trước khi nổ máy, hãy thử lập ra trong đầu một danh sách những thứ mà bạn cần phải nhận thức được – những gì có thể xảy ra nếu như bạn không chú ý quan sát. Đó có thể là một người lái xe mất kiểm soát, một đứa trẻ đi xe đạp, một công ty xây dựng điện – nước – điện thoại đang thi hành công việc và đỗ xe ngay trên đường ..v..v..

4. Động não thông quả việc sử dụng công cụ đồ họa tư duy (Brainstorming with graphic organizer)

Công cụ đồ họa tư duy là một công cụ tuyệt vời giúp bạn động não. Chúng tạo ra một biểu đồ bằng hình ảnh trong não của bạn, chỉ ra cho bạn các cơ cấu và cấu trúc của một vấn đề mà bạn không ngờ tới. Công cụ đồ họa tư duy còn giúp bạn tập trung vào mục tiêu chính của mình, chỉ ra một cách rõ ràng con đường đi tới những giải pháp hiệu quả cùng những quyết định tối ưu.

Luyện tập như thế nào?

· Lập ra một biểu đồ khi bạn phải đưa ra một quyết định nào đó, đơn giản như: đi ăn ở quán nào hay đi nghỉ ở đâu. Sử dụng những tiêu chí bạn cho là quan trọng như: không khí, dịch vụ, các địa điểm du lịch vui chơi tại vùng đó, ..v..v.. để so sánh và đối chiếu các lựa chọn của mình.

· Tập sử dụng công cụ đồ họa tư duy bằng cách nhìn lại một vấn đề mình từng phải giải quyết trong quá khứ như mua xe hoặc chuyển công việc. Lập một hệ thống cho thấy các hiện tượng hoặc nguyên nhân gây ra các vấn đề cùng các giải pháp dành cho chúng. Động não và thử tìm ra những hướng giải quyết khác bên cạnh cách mà bạn đã làm trong quá khứ với vấn đề đó.

5. Đặt ra các mục tiêu (Setting goals)

Đặt ra các mục tiêu chiến lược nghĩa là đặt ra một kế hoạch để bạn đi từ vấn đề đến hướng giải quyết. Một khi bạn đã biết rõ mình muốn đi đến đâu và các bước để đến được đó thì chuyện đạt được mục tiêu trở nên thật dễ dàng. Bằng cách sử dụng bản đồ công cụ tư duy vừa nói ở trên, bạn có thể lập ra cho mình một biểu đồ biểu thị cách thức dẫn đến cách giải quyết của một vấn đề nào đó. Việc đặt ra các mục tiêu đòi hỏi bạn phải đầu tư tư duy tới một chiến lược và bẻ chúng ra làm nhiều phần nhỏ dễ giải quyết. Điều đó có nghĩa là bạn cần đặt ra cho chính mình các deadline để hoàn thành cho từng việc, quyết định đích xác mình cần làm những gì, khi nào cần làm nhằm đạt được mục tiêu của mình. Điều đó cũng có nghĩa là bạn cần ghi nhớ 5 tiêu chí của một mục tiêu có giá trị. Chúng là 5 tiêu chí dùng để đánh giá liệu mục tiêu mà bạn đang đặt ra có thể đạt được và đạt được một cách thành công hay không? Những mục tiêu có giá trị là những mục tiêu:

· Được viết ra

· Chi tiết, cụ thể

· Có thể đánh giá được

· Thực tế

· Hướng tới 1 deadline cụ thể

Bằng cách đặt ra mục tiêu cho mình, bạn có thể xuất phát và đi tới nơi mình muốn đến, từ khởi đầu phải đối mặt với vấn đề đến chỗ đưa ra được một giải pháp hiệu quả.

Luyện tập như thế nào?

· Chọn cho mình một mục tiêu ngắn hạn như việc dọn phòng là một ví dụ. Sử dụng 5 tiêu chí nói trên để lập ra mục tiêu cho mình và quyết định xem mình sẽ hoàn thành công việc dọn phòng như thế nào. Đặt ra một deadline cho mình, đi vào cụ thể một cách chính xác những gì mình cần làm, viết chúng ra dưới dạng hình ảnh để tiện theo dõi và nhắc nhở chính mình.

· Đối với những mục tiêu dài hạn như đi du lịch dài ngày hay tham gia một khóa học nào đó hoặc bất kì mục tiêu nào khiến bạn phải mất vài tuần trở đi để hoàn thành, bạn nên sử dụng bản đồ đặt mục tiêu. Chia làm nhiều mục tiêu nhỏ nếu thấy cần thiết, trong đó có mọi bước mà bạn cho là phải thực hiện và sẽ được thực hiện. Vẽ một bản đồ trong đó chỉ ra cách thức bạn đạt được mục tiêu đó và đích mà bạn sẽ đến.

6. Giải quyết các vấn đề chính (Troubleshooting)

Kĩ năng này trước hết yêu cầu bạn phải nhận dạng được những vấn đề có thể cản trở bạn trên con đường tiến tới mục tiêu (identifying problems that will or may get in the way of your achieving your goals). Bạn cần biết trước rằng những vấn đề như thế sẽ xảy ra và thậm chí còn cần phải biết cách ngăn chặn chúng, ngăn không cho những vấn để nhỏ lớn dần lên (keep minor problems from becoming major). Cũng có thể bạn chọn cách đối mặt ngay khi chúng xuất hiện mà không cần được báo trước. Đối với cả 2 cách, bạn đều cần biết cách tìm ra giải pháp và từ đó tiếp tục để đạt được mục tiêu của mình. Nhờ thế, chắc chắn việc tới đích sẽ không còn bị cản trở nữa.

Luyện tập như thế nào?

§ Luyện tập kĩ năng “giải quyết các vấn đề chính” của người khác. Khi ai đó hoặc một người bạn nói với bạn về vấn đề mà họ đang gặp phải, có thể đang ở mức “tiến thoái lưỡng nan” (dilemma), hãy nghĩ xem nếu là họ thì bạn sẽ ngăn chặn hoặc giải quyết vấn đề như thế nào.

§ Thử tập giải quyết các vấn đề chính mang tính toàn cầu nào đó mà bạn đọc được trên báo hoặc cập nhật được trên các phương tiện truyền thông, ví dụ như các vấn đề về Trung Đông (Middle East) hoặc sự ấm lên toàn cầu (Global warming). Tìm ra những phương án khả thi để tránh hoặc giải quyết các khó khăn có thể nảy sinh từ vấn đề đó.

7. Tìm ra nguồn tư liệu cần thiết (Finding resources)

Đôi khi bạn cần phải đưa ra quyết định cho một vấn đề nào đó mà không có nguồn tư liệu tham khảo cần thiết trong tay. Những lúc như thế bạn sẽ làm thế nào? Các giải pháp và quyết định của bạn cũng quan trọng như là những thông tin, căn cứ giúp bạn đưa ra giải pháp vậy. Đôi lúc bạn sẽ thấy những thông tin mà bạn cần đang ở rất gần (close-at-hand) rồi và bạn gần như chỉ phải sử dụng những dẫn chứng đã biết. Tuy nhiên, cũng sẽ có những lúc bạn cần phải làm một số tra cứu (do some research) và khi đó 3 nguồn tư liệu đáng tin cậy và được sử dụng phổ biến nhất là Internet (tài liệu điện tử), thư viện (tại liệu in ấn) và tham khảo ý kiến của chuyên gia (consulting experts). Việc biết cách dùng những nguồn tư liệu đó khi nào và như thế nào đồng nghĩa với việc phân biệt rõ ràng giữa đưa ra quyết định dựa trên hàng loạt căn cứ khác nhau và đưa ra quyết định một cách ào ào không dựa vào những dẫn chứng, dữ kiện cần có.

Luyện tập như thế nào?

§ Trên Internet có rất nhiều trang công cụ tìm kiếm như google, yahoo. Bạn hãy thử tìm kiến thông tin bằng những công cụ tìm kiếm khác, ít sử dụng hơn và so sánh chúng với kết quả tìm kiếm được từ những nguồn mà bạn thường xuyên sử dụng để có được nhiều hơn những thông tin mà bạn quan tâm.

§ Trong lần tới khi bạn có cơ hội gặp một chuyên viên hoặc chuyên gia trong lĩnh vực nào đó, ví dụ như đi gặp chuyên gia tư vấn du học, hoặc chuyên gia tư vấn tâm lí, trước khi đi hãy thử đặt ra một số câu hỏi có liên quan mà bạn mong muốn được trả lời. Viết những câu hỏi đó ra và lắng nghe câu trả lời của các chuyên gia trong khi bạn trò chuyện.

8. Đánh giá thông tin (Evaluating facts)

Thông tin mang tính chính xác và khách quan còn quan điểm ít nhiều bị ảnh hưởng bởi định kiến và sự thiên vị. Đây là 2 khía cạnh hoàn toàn khác nhau. Nếu như mục 6 nói về tầm quan trọng của thông tin và dữ kiện trong việc đưa ra quyết định và giải pháp thì đến bước này, bạn cần đánh giá thông tin và dữ kiện mà bạn có, cũng như phân biệt rõ ràng giữa thông tin (facts) và quan điểm cá nhân (opinion). Sau đó, bạn cần xác nhận tính chân thật và đáng tin cậy (credentials) của nguồn thông tin mà bạn có, cũng như tính khách quan của chúng. Đừng bao giờ quá tin tưởng vào một tài liệu nào mà không cần kiếm tra lại chúng, cũng như đừng bao giờ nghiễm nhiên cho rằng một nguồn tài liệu của một tác giả nào đó đã là đủ khách quan và bạn không cần suy nghĩ lại.

Luyện tập như thế nào?

§ Đọc một bài báo in ra từ một tạp chí và ghi lại tên tác giả của bài đó. Sau đó hãy thử suy nghĩ liệu bản thân tờ báo hay tạp chí đó có chứng minh được độ tin cậy của tác giả bài viết hay không? Thử tìm tên của tác giả này trên Internet và xem người đó có chuyên môn nhiều hay ít trong lĩnh vực mà người đó viết bài hay không.

§ Lần tới khi bạn nghe hoặc xem một thông tin nào đó, hãy thử chứng minh độ xác thực của nó thông qua 3 nguồn tư liệu đáng tin cậy kể trên trước khi bạn chấp nhận thông tin đó.

9. Các kĩ năng thuyết phục (Persuasion techniques)

Kĩ năng này đồng nghĩa với việc bạn cần học cách gây ảnh hưởng đến tâm lí người khác và khiến họ thay đổi ý kiến khi cần. Trong lịch sử, rất nhiều nhà văn, nhà chính trị, nhà kinh doanh, chuyên gia quảng cáo v…v đã dử dụng kĩ năng này để lôi kéo (manipulate) số đông độc giả, thính giả và khách hàng về phía họ. Chính vì thế hàng ngày bạn cần làm quen và sử dụng rất nhiều thủ thuật (tactics) để đạt được mục đích lôi kéo đám đông như thế.

Luyện tập như thế nào?

Xem kĩ một mảng tin mà bạn yêu thích nhất trong số báo gần đây nhất, nhặt ra 2 bài quảng cáo và thử đánh giá chúng theo các tiêu chí sau đây:

– Thông tin về sản phẩm (tên, chủng loại)

– Mức độ hấp dẫn, những nhân tố gây hấp dẫn

– Mức độ khẳng định, những nhân tố dùng để khẳng định

– Tính hiệu quả của mức độ hấp dẫn

– Tính hiệu quả của mức độ khẳng định

10. Kiểm tra cảm xúc của bạn (Checking your emotions)

Nếu như được nhận ra và sử dụng hợp lí (recognized and used appropriately), cảm xúc có thể đóng góp một phần đáng kể cho tư duy phê phán của bạn. Đừng vội bỏ qua nó, vì trong quá trình tư duy logic nhằm đưa ra quyết định (going through the logical steps toward making a choice), bạn cần có sự tham gia của những cảm xúc nhất định.

Những cảm xúc tiêu cực như thành kiến (bias) hay rập khuôn (stereotyping) cũng cần được sớm nhận ra nhằm loại bỏ ngay khi có thể. Hãy thừa nhận cảm xúc của bạn chứ đừng bỏ qua nó và cũng đừng để nó kiểm soát bạn, điều này sẽ đóng một vai trò tích cực trong quá trình rèn luyện kĩ năng tư duy phê phán.
 
Bolog 360
 

Những cảm xúc tiêu cực như thành kiến (bias) hay rập khuôn (stereotyping) cũng cần được sớm nhận ra nhằm loại bỏ ngay khi có thể. Hãy thừa nhận cảm xúc của bạn chứ đừng bỏ qua nó và cũng đừng để nó kiểm soát bạn, điều này sẽ đóng một vai trò tích cực trong quá trình rèn luyện kĩ năng tư duy phê phán.

Luyện tập như thế nào?

§ Bạn có phải là người thích bóng đá không? Lần tới khi bạn xem một trấn đấu bóng đá, hãy chú ý cách mà khán giả phản ứng sau mỗi lần trọng tài thổi phạt. Liệu họ có những phản ứng nhất định khi đó (phản đối khi trọng tài xử sai và ủng hộ nếu đúng) hay để cho một phần cảm xúc tác động vào lối phản ứng của mình (sự thiên vị cho đội nhà chẳng hạn)?

§ Cân nhắc một tình huống khiến bạn tức giận, giả sử như việc bạn phải nghe một người mình không ưa phát biểu trước đám đông và nhận được sự ủng hộ nhiệt liệt – trong khi mình thì không, hoặc giả sử bạn phải gánh chịu một sự bất công nào đó trong cách chấm điểm bài thi ở trường, hay rơi vào tình trạng “họa vô đơn chí” (“Misfotune never comes alone”). Khi đó, bạn sẽ để cảm xúc của mình ảnh hưởng một cách tiêu cực và tích cực đến tình huống như thế nào?

13. Tư duy suy đoán (Judgement calls)

Tư duy suy đoán được dùng trong các tính huống rủi ro cao và không có sự phân biệt rõ ràng giữa ĐÚNG và SAI (stakes are high, and there are no obvious right or wrong). Những lúc như thế, cho dù không muốn nhưng bạn vẫn phải đưa ra những quyết định hoàn toàn dựa trên chủ quan và thiếu chặt chẽ. Những gì bạn cần phải làm là: cân nhắc mọi thông tin mà bạn có, lắng nghe lời khuyên của mọi người xung quanh, lắng nghe các trực giác (intuition) của mình, thậm chí xem lại các giá trị của bản thân. Hãy dành thời gian tập làm quen với tư duy suy đoán, dần dần bạn sẽ trở nên tự tin hơn mỗi khi thực hiện nó.

Luyện tập như thế nào?

§ Thẩm phán của các Quan tòa thường xuyên phải đưa ra những quyết định dựa trên phán đoán, mặc dù công việc của họ chủ yếu dựa trên những bằng chứng xác thực. Hãy thử tìm lại một vụ án phức tạp đăng trên báo hoặc nguồn tư liệu tin cậy nào đó và tìm thêm thông tin trên mạng về vụ án này, trong đó bao gồm những dẫn chứng được khai bởi cả 2 bên. Sau đó những gì bạn cần làm là xem liệu phán quyết cuối cùng của quan tòa dựa vào đâu.

§ Bạn có download nhạc không có bản quyền trên mạng về không (downloading music without permission from the Internet)? Có lẽ là không, nhưng chắc bạn cũng biết vài người như thế. Hãy tìm hiểu xem mỗi khi quyết định down nhạc về như thế, người đó đã đưa một quyết định dựa trên phán đoán hay là những bằng chứng xác thực nhé!

Trên đây là những kĩ năng giúp bạn luyện tập tư duy phê phán mà Global Education tổng hợp giúp bạn. Hãy kiên trì mỗi ngày 20 phút với mỗi kĩ năng và chắc chắn bạn sẽ thành công!

 
 

Minh Thu – Global Education (Tổng hợp)

 
Để lại bình luận

Posted by on 12/05/2009 in Thái độ

 

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s